Γιατί δεν αρρωσταίνουμε όλοι το ίδιο; | γονίδια, στρες, ανθεκτικότητα

Γράφει ο Δημήτρης Ανυφαντάκης, Διευθυντής Γενικής Οικογενειακής Ιατρικής Κεντρου Υγείας Κισάμου:

«Στην καθημερινή ιατρική πράξη υπάρχει ένα ερώτημα που δεν απαντιέται εύκολα μόνο με εξετάσεις. Δύο άνθρωποι μπορεί να έχουν την ίδια ηλικία, την ίδια διάγνωση και να λαμβάνουν την ίδια θεραπεία. Κι όμως, ο ένας να αναρρώνει γρηγορότερα, να διατηρεί καλύτερη ποιότητα ζωής και να αντέχει καλύτερα τις δυσκολίες. Ο άλλος να δυσκολεύεται πολύ περισσότερο.

Γιατί συμβαίνει αυτό;

Για δεκαετίες η ιατρική αναζητούσε τις απαντήσεις κυρίως στη βιολογία: στα γονίδια, στις εξετάσεις και στους γνωστούς παράγοντες κινδύνου. Σήμερα γνωρίζουμε ότι η εικόνα είναι πιο σύνθετη.

Η υγεία δεν επηρεάζεται μόνο από τη χοληστερίνη, το σάκχαρο ή την αρτηριακή πίεση. Επηρεάζεται και από το χρόνιο στρες, την κοινωνική υποστήριξη, την ποιότητα των ανθρώπινων σχέσεων, την ψυχική ανθεκτικότητα και τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος νοηματοδοτεί τις δυσκολίες της ζωής.

Με άλλα λόγια, η βιολογία είναι ένα μεγάλο μέρος της ιστορίας. Δεν είναι ολόκληρη η ιστορία.

Το στρες που δεν φαίνεται στις εξετάσεις

Όταν ο οργανισμός βρίσκεται σε παρατεταμένη ένταση, ενεργοποιεί μια σειρά βιολογικών μηχανισμών για να προσαρμοστεί. Μεταβάλλεται η λειτουργία του συστήματος του στρες και η έκκριση ορμονών όπως η κορτιζόλη, ενώ επηρεάζονται το ανοσοποιητικό σύστημα, η φλεγμονώδης απόκριση, ο μεταβολισμός και το καρδιαγγειακό σύστημα.

Όταν αυτό συμβαίνει περιστασιακά, είναι μέρος της φυσιολογικής μας προσαρμογής.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν το στρες παύει να είναι περιστασιακό και γίνεται καθημερινότητα. Τότε, η συνεχής προσπάθεια του οργανισμού να προσαρμόζεται μπορεί σταδιακά να αφήσει το βιολογικό της αποτύπωμα.

Οι επιστήμονες χρησιμοποιούν τον όρο «αλλοστατικό φορτίο» για να περιγράψουν τη φθορά που μπορεί να συσσωρεύεται στο σώμα όταν το στρες επιμένει για μεγάλο χρονικό διάστημα. Είναι, με απλά λόγια, το βιολογικό κόστος της συνεχούς προσαρμογής. Όσο μεγαλύτερο είναι αυτό το φορτίο, τόσο συχνότερα συνδέεται με προβλήματα όπως η υπέρταση, οι μεταβολικές διαταραχές, η χρόνια φλεγμονή και ο αυξημένος καρδιαγγειακός κίνδυνος.

Με έναν τρόπο, λοιπόν, το σώμα κρατά το αποτύπωμα όσων έχουμε περάσει.

Δεν είναι μόνο τα γονίδια

Τα γονίδια παίζουν σημαντικό ρόλο στην υγεία μας. Δεν γράφουν όμως μόνα τους ολόκληρη την ιστορία.

Άνθρωποι με παρόμοια γενετική προδιάθεση μπορεί να ακολουθήσουν πολύ διαφορετική πορεία. Ο τρόπος ζωής, το χρόνιο στρες, οι ανθρώπινες σχέσεις, το κοινωνικό περιβάλλον και η ικανότητα προσαρμογής στις δυσκολίες αλληλεπιδρούν συνεχώς με τη βιολογία μας και μπορούν να επηρεάσουν την υγεία και την πορεία πολλών νοσημάτων.

Γι’ αυτό και σήμερα γνωρίζουμε ότι δεν αρκεί να ρωτάμε μόνο «τι προδιάθεση έχει αυτός ο άνθρωπος;». Χρειάζεται να κοιτάζουμε και «μέσα σε ποιες συνθήκες ζει;»

Η υγεία δεν είναι το αποτέλεσμα ενός γονιδίου, ή μιας εξέτασης. Διαμορφώνεται μέσα από μια συνεχή αλληλεπίδραση ανάμεσα στη βιολογία, το περιβάλλον και την ανθρώπινη εμπειρία.

Τι μας δίδαξε το Σπήλι

Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον παράδειγμα βρίσκεται πολύ κοντά μας.

Το Σπήλι, μια αγροτική κοινότητα της ενδοχώρας του Ρεθύμνου, παρακολουθείται ερευνητικά εδώ και περισσότερα από τριάντα χρόνια.

Οι πρώτες μελέτες έδειξαν κάτι που κίνησε το ενδιαφέρον των ερευνητών. Παρά την παρουσία αρκετών κλασικών παραγόντων καρδιαγγειακού κινδύνου, τα καταγεγραμμένα περιστατικά κλινικά έκδηλης στεφανιαίας νόσου ήταν λιγότερα από όσα θα μπορούσε να περιμένει κανείς με βάση αυτό το προφίλ κινδύνου.

Με απλά λόγια, οι αριθμοί δεν έλεγαν όλη την ιστορία.

Αυτή η φαινομενική αναντιστοιχία οδήγησε τις ερευνητικές ομάδες της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας του Πανεπιστημίου Κρήτης σε ένα διαφορετικό ερώτημα: μήπως, εκτός από τους παράγοντες που ευνοούν τη νόσο, αξίζει να αναζητήσουμε και εκείνους που μπορεί να βοηθούν στη διατήρηση της υγείας;

Από αυτή την αναζήτηση γεννήθηκε η μελέτη SPILI III. Οι ερευνητές έστρεψαν το ενδιαφέρον τους σε ψυχοκοινωνικούς παράγοντες, όπως το Αίσθημα Συνοχής, η πνευματικότητα και η θρησκευτικότητα, εξετάζοντάς τους παράλληλα με βιολογικούς και απεικονιστικούς δείκτες που σχετίζονται με τον καρδιαγγειακό κίνδυνο και το στρες.

Τα ευρήματα ανέδειξαν ενδιαφέρουσες συσχετίσεις ανάμεσα σε ορισμένα από αυτά τα ψυχοκοινωνικά χαρακτηριστικά, την ψυχική υγεία και συγκεκριμένους βιολογικούς και προκλινικούς δείκτες. Δεν απέδειξαν ότι κάποιος από αυτούς τους παράγοντες προστατεύει από την καρδιαγγειακή νόσο. Έδειξαν όμως ότι υπάρχει ένα ευρύτερο πεδίο που αξίζει να μελετηθεί πέρα από τους κλασικούς παράγοντες κινδύνου.

Ιδιαίτερη θέση σε αυτή την έρευνα είχε το «Αίσθημα Συνοχής» (Sense of Coherence), μια έννοια που εισήγαγε ο Aaron Antonovsky. Περιγράφει την τάση ενός ανθρώπου να αντιλαμβάνεται τη ζωή του ως κατανοητή, διαχειρίσιμη και με νόημα.

Με απλά λόγια, να μπορεί να καταλάβει τι του συμβαίνει, να αισθάνεται ότι διαθέτει ή μπορεί να βρει τη δυναμη για να το αντιμετωπίσει και να έχει έναν λόγο για να συνεχίζει την προσπάθεια.

Ίσως αυτό να είναι και ένα από τα πιο ενδιαφέροντα μηνύματα που άφησε η έρευνα στο Σπήλι: για να καταλάβουμε γιατί οι άνθρωποι αρρωσταίνουν, αξίζει να αναρωτηθούμε και τι είναι αυτό που τους βοηθά να παραμένουν υγιείς.

Ικαρία: γιατί κάποιοι γερνούν καλύτερα;

Παρόμοια ερωτήματα γεννήθηκαν και στην Ικαρία, έναν τόπο που έχει προσελκύσει διεθνές επιστημονικό ενδιαφέρον για τη μακροβιότητα των κατοίκων του. Η μελέτη IKARIA έδειξε ότι πίσω από την υγιή γήρανση δύσκολα αναζητεί κανείς έναν και μοναδικό «προστατευτικό» παράγοντα. Η διατροφή, η σωματική δραστηριότητα, οι καθημερινές συνήθειες και οι κοινωνικές σχέσεις φαίνεται να συνθέτουν ένα πολύ πιο σύνθετο περιβάλλον. Ίσως, λοιπόν, το ερώτημα δεν είναι μόνο τι μας αρρωσταίνει, αλλά και τι μας βοηθά να γερνάμε καλύτερα.

Η ανθεκτικότητα δεν είναι προνόμιο

Αν όμως η υγεία επηρεάζεται από τόσους διαφορετικούς παράγοντες, γιατί ορισμένοι άνθρωποι φαίνεται να αντέχουν καλύτερα απέναντι στις δυσκολίες;

Ένα μέρος της απάντησης βρίσκεται σε αυτό που ονομάζουμε ανθεκτικότητα.

Ανθεκτικότητα δεν σημαίνει να μη φοβάσαι, να μη λυγίζεις ή να μη χρειάζεσαι κανέναν. Σημαίνει να μπορείς να προσαρμόζεσαι στις αντιξοότητες, να ζητάς βοήθεια όταν τη χρειάζεσαι, να διατηρείς σχέσεις εμπιστοσύνης και να ξαναβρίσκεις ισορροπία και νόημα όταν οι συνθήκες δυσκολεύουν.

Και, το σημαντικότερο, η ανθεκτικότητα δεν θεωρείται ένα έμφυτο χάρισμα που κάποιοι έχουν και κάποιοι όχι. Η σύγχρονη επιστημονική βιβλιογραφία την αντιμετωπίζει ως μια δυναμική διαδικασία, που επηρεάζεται από βιολογικούς, ψυχολογικούς και κοινωνικούς παράγοντες και μπορεί να ενισχύεται σε διαφορετικές περιόδους της ζωής.

Το μήνυμα

Ας επιστρέψουμε λοιπόν στο αρχικό ερώτημα: γιατί δεν αρρωσταίνουμε όλοι το ίδιο;

Γιατί δεν είμαστε μόνο τα γονίδιά μας, ούτε μόνο οι αριθμοί στις εξετάσεις μας. Είμαστε και οι συνθήκες μέσα στις οποίες ζούμε, το στρες που κουβαλάμε, οι σχέσεις που μας στηρίζουν και ο τρόπος με τον οποίο στεκόμαστε απέναντι στις δυσκολίες.Γι’ αυτό και πίσω από δύο παρόμοιες διαγνώσεις μπορεί να υπάρχουν δύο πολύ διαφορετικές ανθρώπινες διαδρομές.

Ίσως εκεί βρίσκεται και μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της σύγχρονης ιατρικής: να μη βλέπει μόνο τη νόσο, αλλά τον άνθρωπο που τη βιώνει.»

Βιβλιογραφία

Panagiotakos DB, Chrysohoou C, Siasos G, Zisimos K, Skoumas J, Pitsavos C, Stefanadis C. Sociodemographic and lifestyle statistics of oldest old people (>80 years) living in Ikaria island: the Ikaria study. Cardiol Res Pract. 2011;2011:679187

Lionis C, Anyfantakis D, Symvoulakis EK, Shea S, Panagiotakos D, Castanas E. Bio-psychosocial determinants of cardiovascular disease in a rural population on Crete, Greece: formulating a hypothesis and designing the SPILI-III study. BMC Res Notes. 2010;3:258.

Anyfantakis D, Symvoulakis EK, Panagiotakos DB, Tsetis D, Castanas E, Shea S, Venihaki M, Lionis C. Impact of religiosity/spirituality on biological and preclinical markers related to cardiovascular disease. Results from the SPILI III study. Hormones (Athens). 2013;12(3):386-396.

Anyfantakis D, Symvoulakis EK, Linardakis M, Shea S, Panagiotakos D, Lionis C. Effect of religiosity/spirituality and sense of coherence on depression within a rural population in Greece: the Spili III project. BMC Psychiatry. 2015;15:173.

Anyfantakis D, Symvoulakis EK, Lionis CD. Religiosity, Well-Being and “Slowing Down” Ageing Damage: A Literature Review. Cureus. 2020;12(8):e9910.

Eriksson M, Lindström B. Antonovsky’s sense of coherence scale and the relation with health: a systematic review. J Epidemiol Community Health. 2006;60(5):376-381.