ΤΕΕ Δυτικής Κρήτης | προτάσεις για τη διάσωση ιστορικών κτιρίων και μνημειακών συνόλων

Την ανάγκη διαμόρφωσης μιας ολοκληρωμένης εθνικής στρατηγικής για την προστασία, αποκατάσταση και αξιοποίηση της αρχιτεκτονικής και πολιτιστικής κληρονομιάς αναδεικνύει το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας – Τμήμα Δυτικής Κρήτης, με αφορμή την υπόθεση του ιστορικού συγκροτήματος του «Κόκκινου Μετοχιού» στα Χανιά.

Με απόφαση που έλαβε κατά τη δεύτερη τακτική συνεδρίαση της Αντιπροσωπείας του για το 2026, το ΤΕΕ/ΤΔΚ επισημαίνει ότι η περίπτωση του «Κόκκινου Μετοχιού» αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα των αδυναμιών του υφιστάμενου θεσμικού πλαισίου, καθώς σημαντικά ιστορικά κτίρια και μνημειακά σύνολα παραμένουν εγκλωβισμένα σε σύνθετα ιδιοκτησιακά καθεστώτα και χρονοβόρες διοικητικές διαδικασίες, οδηγούμενα σταδιακά στην εγκατάλειψη και την απαξίωση.

Το ΤΕΕ/ΤΔΚ υπογραμμίζει ότι η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς δεν μπορεί να εξαντλείται σε χαρακτηρισμούς και περιορισμούς, αλλά απαιτεί ενεργή διαχείριση, βιώσιμη αξιοποίηση και ουσιαστική οικονομική και θεσμική στήριξη. Παράλληλα, επισημαίνει ότι η αξιοποίηση ιστορικών κτιρίων μπορεί να συμβάλει στην αντιμετώπιση των διαχρονικών στεγαστικών αναγκών δημόσιων υπηρεσιών και φορέων, ιδιαίτερα στην Περιφερειακή Ενότητα Χανίων.

Στο πλαίσιο αυτό, το ΤΕΕ/ΤΔΚ καταθέτει σειρά προτάσεων για τη διαμόρφωση ενός νέου θεσμικού πλαισίου, το οποίο θα περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τη δημιουργία εθνικού μητρώου ιστορικών ακινήτων, τη σύσταση ειδικού ταμείου προστασίας μνημείων, την ενεργοποίηση της μεταφοράς συντελεστή δόμησης, την παροχή φορολογικών κινήτρων, καθώς και την ανάπτυξη ειδικών χρηματοδοτικών εργαλείων για την αποκατάσταση και επανάχρηση της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς.

Αναλυτικά, στην απόφασή της, η Αντιπροσωπεία του ΤΕΕ/ΤΔΚ σημειώνει τα εξής:

«Το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας – Τμήμα Δυτικής Κρήτης, ως θεσμοθετημένος τεχνικός σύμβουλος της Πολιτείας, οφείλει να αναλάβει ενεργό θεσμικό ρόλο, ασκώντας τεκμηριωμένη πίεση για τη διαμόρφωση μιας σύγχρονης εθνικής στρατηγικής προστασίας, αποκατάστασης και αξιοποίησης της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς.

Η περίπτωση του “Κόκκινου Μετοχιού” αναδεικνύει με τον πλέον χαρακτηριστικό τρόπο τις αδυναμίες του υφιστάμενου συστήματος. Πλήθος ιστορικών μετοχιών, μνημειακών συγκροτημάτων ανταλλάξιμων ακινήτων και διατηρητέων κτιρίων παραμένουν εγκλωβισμένα σε σύνθετα ιδιοκτησιακά καθεστώτα και πολυετείς διοικητικές εκκρεμότητες, οδηγούμενα σταδιακά σε εγκατάλειψη, απαξίωση και συχνά σε κατεδάφιση. Το “Κόκκινο Μετόχι” αποτελεί ένα από τα σημαντικά ιστορικά τοπόσημα της Περιφερειακής Ενότητας Χανίων και αναδεικνύει την ανάγκη υιοθέτησης ενός συνεκτικού θεσμικού πλαισίου για τη διαχείριση της ακίνητης πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η διεθνής εμπειρία αποδεικνύει ότι η διάσωση των μνημείων δεν επιτυγχάνεται μόνο μέσω χαρακτηρισμών και περιορισμών, αλλά με ενεργή διαχείριση, βιώσιμη χρήση και επαρκή χρηματοδοτική υποστήριξη. Η προστασία τους αποτελεί συλλογική ευθύνη και σήμερα, τόσο οι ιδιοκτήτες όσο και οι δημόσιοι φορείς που θα μπορούσαν να αναλάβουν την αξιοποίησή τους στερούνται συχνά των αναγκαίων οικονομικών και θεσμικών εργαλείων, με αποτέλεσμα σημαντικά ακίνητα να παραμένουν ανενεργά, ενώ θα μπορούσαν να εξυπηρετούν ουσιαστικές κοινωνικές και διοικητικές ανάγκες.

Η ανάγκη αυτή είναι ιδιαίτερα εμφανής στην Περιφερειακή Ενότητα Χανίων, όπου υπηρεσίες και άλλοι δημόσιοι φορείς αντιμετωπίζουν διαχρονικά στεγαστικά προβλήματα. Η αξιοποίηση ιστορικών κτιρίων για τη στέγασή των παραπάνω, όπου αυτό είναι λειτουργικά και θεσμικά εφικτό, μπορεί να συμβάλει ταυτόχρονα στη διάσωση της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς, στην καλύτερη αξιοποίηση της δημόσιας περιουσίας και στην αναβάθμιση των παρεχόμενων υπηρεσιών.

Για τους λόγους αυτούς, το ΤΕΕ/ΤΔΚ εισηγείται την προώθηση μιας ολοκληρωμένης εθνικής στρατηγικής, η οποία θα περιλαμβάνει:

• Δημιουργία Εθνικού Μητρώου Ιστορικών Μετοχιών, διατηρητέων κτιρίων και λοιπών ακινήτων πολιτιστικής αξίας, καθώς και σύσταση ενιαίου φορέα συντονισμού για την καταγραφή, παρακολούθηση και αξιοποίησή τους.
• Σύσταση Ειδικού Ταμείου Προστασίας Ιστορικών Συγκροτημάτων, με δυνατότητα άμεσης σωστικής επέμβασης σε μνημεία που βρίσκονται σε άμεσο κίνδυνο, ανεξάρτητα από ιδιοκτησιακές ή διοικητικές εκκρεμότητες.
• Πλήρη ενεργοποίηση του θεσμού της μεταφοράς συντελεστή δόμησης, μέσω της Ψηφιακής Τράπεζα Γης (ΨΤΓ)
• Φορολογικά κίνητρα και οικονομικές ελαφρύνσεις για τους ιδιοκτήτες διατηρητέων και μνημειακών κτιρίων.
• Ειδικά χρηματοδοτικά προγράμματα, μέσω εθνικών και ευρωπαϊκών πόρων, τύπου «Διατηρώ»,  για  την  αποκατάσταση  και  επανάχρηση  ιστορικών  κτιρίων,  μευνατότητα χρηματοδότησης δήμων, πανεπιστημίων και λοιπών δημόσιων ή κοινωφελών φορέων που αναλαμβάνουν τη λειτουργική τους αξιοποίηση ή τη στέγαση δημόσιων υπηρεσιών.
• Θεσμοθέτηση της δυνατότητας ανταλλαγής ακινήτων μεταξύ ιδιωτών και Δημοσίου ή μεταξύ δημόσιων φορέων, κατά τα ευρωπαϊκά πρότυπα, ως εργαλείου επίλυσης ιδιοκτησιακών ζητημάτων και διευκόλυνσης της επανάχρησης ιστορικών ακινήτων.
• Διερεύνηση της θεσμοθέτησης δικαιώματος προτίμησης υπέρ του Δημοσίου ή άλλου δημόσιου φορέα κατά τη μεταβίβαση ιστορικών ακινήτων και μνημειακών συγκροτημάτων ιδιαίτερης σημασίας, κατά τα ευρωπαϊκά πρότυπα, ώστε να παρέχεται η δυνατότητα απόκτησής τους όταν αυτό εξυπηρετεί σκοπούς προστασίας, αποκατάστασης και δημόσιας αξιοποίησης.
• Δυνατότητα μακροχρόνιας παραχώρησης της χρήσης αναξιοποίητων ιστορικών ακινήτων σε δημόσιους και κοινωφελείς φορείς όταν οι ιδιοκτήτες αδυνατούν να τα συντηρήσουν.
• Διερεύνηση της θεσμοθέτησης σύγχρονων μορφών συλλογικής ιδιοκτησίας και επένδυσης (fractional ownership), κατά τα ευρωπαϊκά πρότυπα, για ιστορικά κτίρια και μνημειακά συγκροτήματα, ώστε να διευκολύνεται η χρηματοδότηση της αποκατάστασης, της συντήρησης και της βιώσιμης αξιοποίησής τους.
• Εκπόνηση Σχεδίων Διαχείρισης για σημαντικά ιστορικά σύνολα και δημιουργία Περιφερειακών Παρατηρητηρίων Πολιτιστικής Κληρονομιάς, με τη συμμετοχή των αρμόδιων υπηρεσιών, της τοπικής αυτοδιοίκησης, των πανεπιστημιακών ιδρυμάτων και των επιστημονικών φορέων.

Η περίπτωση του “Κόκκινου Μετοχιού” δεν αποτελεί μεμονωμένο ζήτημα, αλλά αφετηρία για τη διαμόρφωση μιας διαχρονικής εθνικής στρατηγικής που θα αντιμετωπίζει την αρχιτεκτονική κληρονομιά όχι ως βάρος, αλλά ως πολύτιμο αναπτυξιακό, πολιτιστικό και κοινωνικό κεφάλαιο».